
نگاهی گذرا به حکم شرعی فرار از میدان جنگ
مجاهدین با دشمن در راه الله در دو حالات مقابل میشوند :
حالت اول- وقتی که دشمن دو برابر مجاهدین و یا کمتر باشد: پس در این حالت ثبات و محکم ماندن لازم بوده و فرار کردن حرام است، مگر اینکه قصدش فریب دشمن باشد، که به عقب رفته و دوباره ناگهان برگردد و حمله کند و یا از گروه خود تنها مانده باشد، پس خود را بخاطر کمک به آن و یا گروه دیگر میرساند، پس این دو حالت از آن استثناء میباشد و این قول عام فقهاء است[۱].
دلیل: الله تعالی میفرماید: {يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا لَقِيتُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ زَحۡفٗا فَلَا تُوَلُّوهُمُ ٱلۡأَدۡبَارَ [۱۵] وَمَن يُوَلِّهِمۡ يَوۡمَئِذٖ دُبُرَهُۥٓ إِلَّا مُتَحَرِّفٗا لِّقِتَالٍ أَوۡ مُتَحَيِّزًا إِلَىٰ فِئَةٖ فَقَدۡ بَآءَ بِغَضَبٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَمَأۡوَىٰهُ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ} [الأنفال: ۱۶]
ترجمه: اى كسانى كه ایمان آوردهاید، هر گاه (در میدان جنگ) با انبوهِ كافران روبرو شدید، به آنان پشت نكنید، و هر کس در آن هنگام به آنان پشت كند ـمگر آنكه (انگیزهاش فریب دشمن یا) كنارهگیرى براى نبردى (دوباره) یا پیوستن به گروهی (دیگر از سپاه مسلمانان) باشدـ قطعاً به خشم الله گرفتار میگردد و جایگاهش دوزخ است؛ و چه بد سرانجامى است!
و در حدیث ابوهریره (رضی الله عنه) وارد شده که نبی (صلی الله علیه وسلم) فرموده: “أجتَنِبوا السَّبْعَ المُوبِقاتِ…..، والتوَلِّي یومَ الزَّحفِ…”(متفق علیه) خود را از هفت گناه هلاک کننده نگهدارید… که یکی آن فرار از میدان جنگ است.
حالت دوم: که دشمن از دو برابر مجاهدین هم بیشتر باشند: پس اگر گمان غالب مجاهدین این بود، اگر ثابت بمانند پس پیروزی نصیب شان خواهد شد، پس ثبات بر ایشان لازم است، ولو هر اندازه دشمن بیشتر باشد، از جهت آن دلائلی که ثابت قدمی را واجب میگرداند، سبب دیگر اینست که در این ثابت قدمی مصلحتی برای امت میباشد، پس ثبات لازم است و اگر گمان غالب مجاهدین بر این بود که اگر ثابت قدم بمانند همه هلاک خواهند شد، پس در این حالت فرار برایشان جایز است.
دلیل: ٱلۡـَٰٔنَ خَفَّفَ ٱللَّهُ عَنكُمۡ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمۡ ضَعۡفٗاۚ فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّاْئَةٞ صَابِرَةٞ يَغۡلِبُواْ مِاْئَتَيۡنِۚ وَإِن يَكُن مِّنكُمۡ أَلۡفٞ يَغۡلِبُوٓاْ أَلۡفَيۡنِ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ(انفال/۶۶) اکنون الله به شما تخفیف داد و دانست که (بر اثر جنگ،) ضعفی در وجودتان است، پس اگر از (میان) شما صد نفر شکیبا باشند، بر دو صد نفر (از کافران) پیروز میشوند و اگر از شما هزار نفر باشند، به فرمان الله، بر دو هزار نفر پیروز خواهند شد؛ و الله با شکیبایان است.
اما اگر مجاهدین بر عزیمت عمل کرده و در این حالت هم ثبات اختیار نمایند، برای اینکه شهادت برایشان حاصل گردد، باز هم جائز است و دفعات بسیاری الله عزوجل غلبه را نیز نصیبشان میگرداند، زیرا الله تعالی میفرماید: كَم مِّن فِئَةٖ قَلِيلَةٍ غَلَبَتۡ فِئَةٗ كَثِيرَةَۢ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ (بقره/۲۴۹)چه بسا گروه کوچکی که به فرمان الله بر گروهی بسیار پیروز شدند و (بدانید که همواره) الله همراه شکیبایان است
تنبیه: دو حالتی که قبلاً ذکر گردید مراد در جهاد الطلب و جهاد اقدامی میباشد و هرچه جهاد دفاعی است، پس در آن در هیچ صورتی فرار جائز نیست.
امام ابن القیم (رحمه الله) میفرماید: فقتال الدّفع أوسع من قتال الطّلب وأعم وجوبا وَلِهَذَا يتَعَيَّن على كل أحد يقم ويجاهد فِيهِ العَبْد بِإِذن سَيّده وَبِدُون إِذْنه وَالْولد بِدُونِ إِذن أَبَوَيْهِ والغريم بِغَيْر إِذن غَرِيمه وَهَذَا كجهاد الْمُسلمين يَوْم أحد وَالْخَنْدَق وَلَا يشْتَرط فِي هَذَا النَّوْع من الْجِهَاد أَن يكون الْعَدو ضعْفي الْمُسلمين فَمَا دون فَإِنَّهُم كَانُوا يَوْم أحد وَالْخَنْدَق أَضْعَاف الْمُسلمين فَكَانَ الْجِهَاد وَاجِبا عَلَيْهِم لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ جِهَاد ضَرُورَة وَدفع لَا جِهَاد اخْتِيَار وَلِهَذَا تُبَاح فِيهِ صَلَاة الْخَوْف بِحَسب الْحَال فِي هَذَا النَّوْع وَهل تُبَاح فِي جِهَاد الطّلب إِذا خَافَ فَوت الْعَدو وَلم يخف كرته فِيهِ قَولَانِ للْعُلَمَاء هما رِوَايَتَانِ عَن الإِمَام أَحْمد” [الفروسية: ۱۸۸/۱]
جهاد دفاعی نسبت به جهاد اقدامی وسیع تر است، و عام تر است به وجوب، از این جهت که بالای هرکسی فرض عین میباشد و باید غلام با اجازه یا بدون اجازه سید (مالک) خود جهاد کند و فرزند بدون اجازه پدر و مادر و قرضدار بدون اجازه صاحب قرض، و این جهاد طوری فرض است مثلی که: بر مسلمانان جهاد اُحد و خندق فرض بود، و در این نوع جهاد (جهاد فرض عین) دو چند بودن و یا کمتر از آن تعداد دشمن شرط نیست، زیرا دشمنان در جنگ اُحد و خندق چند برابر نسبت به مسلمانان بیشتر بودند، اما جهاد بالای آنها واجب بود، زیرا در آن وقت جهاد دفاعی بوده و جهاد اختیاری نبود، از این جهت در این نوع جهاد صلاة الخوف (نماز به هنگام ترس) جايز است، که مطابق حالت خود باید ادا کنند و یا در جهاد اقدامی زمانی که خطر فوت شدن یا فرار کردن دشمن باشد و ترس از حمله نباشد، صلاة الخوف جایز است یا نه؟ پس در این مورد دو قول علماء وجود دارد، که هردو از امام احمد (رحمه الله) نقل شده است.
[۱] انظر شرح السیر الکبیر: ۸۹/۱، الأم: ۱۶۹/۴